Hangi istatistiksel testi kullanmalıyım?

Son güncelleme: 27 Ekim 2026

Problem

Yanlış test seçimi, doğru görünen fakat geçersiz yorumlanan sonuçlara neden olabilir.

Kısa yanıt

Önce araştırma sorusu, sonra bağımlı/bağımsız değişken tipi, grup sayısı ve varsayım kontrolleri belirlenmelidir.

Örnek veri yapısı

Değişkenlerin ölçüm düzeyi, grup sayısı, eşleşmiş/bağımsız yapı ve eksik veri durumu bilinmelidir.

1. Araştırma sorunuz hangi türde?

Test seçimi değişkenlerden değil sorudan başlar. Çoğu araştırma sorusu dört türden birine girer: gruplar arasında fark var mı, iki değişken arasında ilişki var mı, bir değişken diğerlerinden yordanabiliyor mu, ya da bir ölçek güvenilir ve yapı olarak tutarlı mı.

Fark soruları t-testi, ANOVA ve bunların parametrik olmayan karşılıklarına; ilişki soruları korelasyon ve ki-kareye; yordama soruları regresyona; ölçek soruları güvenirlik ve faktör analizine götürür.

2. Değişkenleriniz hangi ölçüm düzeyinde?

Bağımlı (sonuç) değişken sürekli ise (puan, süre, ölçek ortalaması) ortalamalar üzerinden çalışan testler; sıralı ise (tek bir Likert maddesi, sıralama) sıra temelli testler; kategorik ise (evet/hayır, tercih) frekans temelli testler kullanılır.

Örneğin iki kategorik değişken arasındaki ilişki ki-kare bağımsızlık testiyle, iki sürekli değişken arasındaki ilişki Pearson, sıralı veride Spearman korelasyonuyla incelenir.

3. Gruplar bağımsız mı, ölçümler eşleştirilmiş mi?

Her katılımcı yalnızca bir grupta yer alıyorsa (deney ve kontrol gibi) tasarım bağımsızdır. Aynı katılımcı birden çok kez ölçülüyorsa (ön test ve son test gibi) ölçümler eşleştirilmiştir ve buna uygun test seçilmelidir.

İki bağımsız grup için bağımsız örneklem t-testi, aynı kişiden iki ölçüm için eşleştirilmiş örneklem t-testi kullanılır. Üç ve üzeri grupta karşılıkları tek yönlü ANOVA ve tekrarlı ölçümler ANOVA'dır.

4. Varsayımlar karşılanıyor mu?

Parametrik testler normallik ve varyans homojenliği gibi varsayımlara dayanır. Varsayım karşılanmadığında ya düzeltilmiş bir sürüm (ör. Welch düzeltmeli t-testi) ya da parametrik olmayan karşılık (Mann-Whitney U, Wilcoxon, Kruskal-Wallis, Friedman) kullanılır.

Normallik tek bir testin p değerine bakılarak değil; çarpıklık–basıklık, Q-Q grafiği ve örneklem büyüklüğüyle birlikte değerlendirilir.

Platform test seçimine nasıl yardım eder?

Akademik İstatistik'te analiz seçici araştırma sorunuzu ve değişkenlerinizi sorar, uygun testi önerir. Seçilen test için varsayım kontrolleri analizle birlikte çalışır ve bir varsayım karşılanmadığında alternatif test önerilir. Kararı ve gerekçesini siz verirsiniz; rapor metni seçilen testin APA biçimini yazar.

APA raporlama örneği

İki bağımsız grup ve sürekli sonuç değişkeni varsa t-testi; varsayım ihlali varsa Mann-Whitney U önerilebilir.

Sık yapılan hatalar

Araştırma sorusu netleşmeden test seçmek.
Ölçüm düzeyini ve grup yapısını karıştırmak.
Varsayım ihlalinde alternatif analizi değerlendirmemek.